Samstag, 9. Mai 2009

Харь нутагт суугаа нутаг нэгт Монгол ахан дүүсээ, залуусаа

Та бүхний энэ өдрийн мэндийг эрэн Герман улсаас мэндчилье. Би бусдын адил Германд сурч боловсрон ажиллаж байгаа нэгэн. Би хэдэн долоо хоногийн өмнө Миний Монгол нийтлэл бичсэн, үүнтэй зэрэгцээд Англи, Америкаас гээд Монголоо гэсэн залуус эх орондоо байгаа болохгүй зүйлийг болгоё хэмээн өөр өөрсдийн дуу хоолойгоо илэрхийж байна. Миний бие харь нутагт суугаа Монгол залуус та бүхэнд хэлэх уриалга байна.
Тиймээ гадаадад байгаа Монголчууд маань хэдийгээр гадаадад ажиллаж байгаа ч, Монгол улсдаа их нэмэр болж байгааг хэлэх илүүц биз ээ. Сонин хэвлэлээс үзэхэд гадаадад болон Германд ажиллаж амьдарч байгаа Монголчууд маань бүгд л нутаг буцах болоогүй гэж хэлдэг. Харьд байгаа Монголчууд олох мөнгөнөөс илүүтэйгээр хүний сайн сайхан амьдралын нэгээхэн хэсэг болох тохьтой тухтай орчинд, эрүүл амгалан ажиллаж амьдрахыг илүүд үзэж байна. Хүүхдээ эрүүл сайхан орчинд өсгөж хүмүүжүүлэх, сайн сургуульд явуулж, бие даах хүртэл нь харьд байх бодолтой байдаг. Орой үдэш гадагшаа гарахаас айх аюулгүй орчин, тухтай алхах цэцэрлэгт хүрээлэн, эсвэл үр хүүхдээ цэнгүүлэх усан сан, амьтны хүрээлэн гээд амьдралын энгийн зүйл болох маш олон зүйл үгүйлэгдэж байгаа. Тэр бүгд нь Монгол оронд маань одоо болтол бүрдэж өгөхгүй байгаа нь тэдний буцаж чадахгүй байгаа үндсэн шалтгаан. Нөгөөтэйгүүр одоо Монголд ноёрхоод байгаа хүнд сурталаас хүн бүхэн залхаад байна. Юм хийх болгонд танил тал, мөнгө харж байгааг би өөрөө Монголд байхдаа энэ байдлыг ихээр мэдэрсэн. Монгол түр очоод ирсэн хүн бүр л, ээ дээ хичнээн сайн сургуулиа төгсөөд Монголд танил тал байхгүй бол хэцүү дээ, гэж хэлдэг. Одоо тэгээд бид улсдаа мэдлэг боловсролоо зориулахын тулд заавал танил тал харж ажилд орох хэрэгтэй юу? Төрийн албанд уул нь сайн менежмэнт суулгаж чадах, мэдлэг чадвартай, шударга боловсон хүчин үгүйлэгдэж байгаа, харин тэд маань хувийн байгууллагад эсвэл гадаад улсад үлдэж ажиллаж байна. Үүнд дээр хэлсэнчлэн хүн таатай амьдрах орчин үгүйлэгдэж, улсын болон хувийн газар ажиллах сарын орлогын зөрүү илтгэж байгааг та бүхэн мэдэх биз дээ. Хувийн байгуулагууд гадаадад сурсан аль сайн гэсэн хүмүүсийг өндөр цалин, орон сууцаар хангаж, ажиллуулаж байна, түүндээ ч Монголд хувийн салбарууд сүүлийн үед түлхүү сайн хөгжиж байгаа.
Тиймээ та бидний шүүмжлэх зүйл их байгаа, тэр утгаараа энэ бүхэн чинь та бидний хийх зүйл биш гэж үү? Эх оронд минь болохгүй байгаа тэр чанаргүй хүнс тэжээл, эмнэлгийн үйлчилгээ, боловсрол, нийгмийн үйлчилгээ, ажлын байр хангалтгүй , хууль дүрэм, хүнд суртал, байгаль орчины бохирдол за тэгээд миний дуртай замын хөдөлгөөн энэ бүхнийг хэн хийх юм бэ? Эндээс бид интэрнэт дээр шүүмжлээд, үзэл бодолоо илэрхийлээд суугаад байх уу? Эсвэл төр засаг минь биднийг тат, улс орноо сайхан болго дараа нь бид очно гэх хэлэх уу? Энэ чинь нөгөө л зуданд төр засгаас өвс гуйсан малчин мэт, гэрээ бариад, хоолоо хийчих болохоор нь намайг дууд гэсэнтэй адил, бид ингэж хэлэх эрхгүй. Үнэхээр та тэр санаанд чинь хүрэхгүй байгаа зүйлийг болгох талаас хараад, шинэ дэвшилтэй аргаар сэтгээд, ингэх хэрэгтэй, надад шинэ санаа байна, би чадна гэж байвал түүнээ боловcруулаад ажил болго. Хэзээ нэгэн цагт Монгол сайхан хөгжих болно гэж бүү хүлээ, энэ бүхнийг ганцхан та бид л хийх хэрэгтэй. Бид өнөөдөр Гадаад Хэргийн Яамаа хэдэн хүн гадаадад хаана юу хийж байгаагаа мэдэхгүй, эсвэл иргэний бүртгэл мэдээллийн сан муу гээд шүүмжлээд байдаг. Тэгвэл одоо бид өөрсдөөсөө эхлэх ёстой. Германд сурч байсан болон төгсөгчидийн нэгдсэн бүртгэл байдаг, үүнд хэн, хаана, аль хотод, хэдэн онд ямар мэргэжлээр төгссөн, одоо хаана ажиллаж байгаа гээд. Үүнтэй адил Америк, Англи, Япон дахь залуусаа та бүхэн өөрсдийн байгаа улсынхаа, хотынхоо Монголчуудын нэгдсэн сан хийгээч. Энэ чинь хамгийн бодитой мэдээллийн сан болох бөгөөд, бидний хэлээд байгаа тэр болохгүй байгаа асуудлын аль салбарт хэн ямар хувь нэмэр оруулж чадах вэ гэсэнд хариулт өгнө. Бид Монголд тийм ийм гээд дурдаад, шүүмжлээд байгаа бүхнийг эх орондоо өөрсдөө очоод өөрсдийн оюун ухаан, мэдлэг чадвараар хийх хэрэгтэй. Тэгж байж бид бидний хүсээд байгаа тэр сайхан хөгжлөө Монголдоо босгоно. Дэлхийн олон оронд тархсан Монгол залуус өөр хоорондоо нэгдэн, өөрийн чадах мэдэхээ эх орондоо зориулбал бид чадна. Өнөөдөр Герман улс техник технологи, чанартай бараа, ажлын арга барилаараа дэлхийд тэргүүлэгч байдаг. Энэ хаа ч өндөр үнэлэгддэг Made in Germany гэдгийн ард тухайн бүтээгдэхүүнийг зохион тооцон гаргаж ирж байгаа инженерүүд байдаг гэж үздэг. Би энэхүү нэр хүндтэй Германы Диплом инженер нэрийг зүүж, улсдаа хэрэгтэй мэргэжил эзэмшсэндээ баярлаж байдаг. Тэгвэл би улсдаа юу хийж чадах вэ, бид юу хийх ёстой юм? Одоо Улаанбаатар хотын замын хөдөлгөөнд үүсээд байгаа замын түгжрэлийн талаар мэргэжлийн тооцоо үнэлэлт дүгнэлт өгөөд, энэ байдлаас гарах бүрэн дүүрэн гарч болох саналууд надад байна.
Монголд Метро барина гээд яриад бичээд байдаг, энэ талаар Монголд Жайка-ийн Доктор Нагаяма гуайтай хувийн журмаар уулзаж, тэдний хийж байгаа судалгааны талаар санал бодлоо солилцсон юм. Үнэхээр сайхан хэрэг л дээ, бид үүнд олон зүйлийг сайн тооцох хэрэгтэй. Тэд тээврийн хэрэгслээ газар доогуур 5 км орчим явуулна гэж үзэж байгаа. Энэ бол маш их өндөр өртөгтэй, энэ бүх зүйлийг их хөрөнгөөр барьж байгуулсан ч, бидэнд цаашид ашиглалтын үед эдийн засгийн хувьд хүндрэлтэй. Учир нь газар өрөмдөх нь өөрөө их өртөгтэй, түүний бетон байгууламж, ашиглалтын үеийн зардал болох, өдөр шөнөгүй гэрэлтүүлэлт, арчилгаа хамгаалалт гэх зэргээс цаашид эндээс гарах зардал жил бүр л улсын халааснаас гарах болно. Миний бодлоор болон гадаадын олон хүмүүстэй саналаа солилцож байхад, манайд хөнгөн хялбар хийцийн, одоо Герман, Бельги, Франц-д яваад байгаа хот доторх трамвай (City Tram) манай хотод их тохиромжтой гэж үздэг. Байгууламжийн хугацаа, байгуулалтын болон ашиглалтын зардал харьцангуй бага, манай Улаанбаатарын хувьд хүн тээвэрлэлтийн горимын болоод газар, орон зайн болон байгууламжийн хувьд маш тохиромжтой, энэ давуу талаа ашиглаад олон салбар замууд байгуулах боломжтой.
Бид мөн урд чиглэлд хос төмөр зам тавина гэж байгаа, энэ наанадаж 4-5 жил шаардана. Тэр болтол яаж төмөр замаа алдагдалгүй ашиглах хэрэгтэй вэ? Одоо Германы төмөр зам Бээжингээс Берлин хүртэл Контайнерын ачаа таталт хийхээр төлөвлөсөн байгаа. Усан замаар тэд нэг удаад 10.000 хүртлэх Контайнер тээдэг, түүний 100 Контайнерийг нэг цуваа болгон Монгол, Оросын төмөр замаар дамжуулан татах сонирхолтой. Одоо манай төмөр зам алдагдалтай ажиллаад Транзит тээвэр хүсээд байдаг, харин бэлэн тээвэр гараад ирэхэд, түүнийг тээвэрлэх нөхцөл ямар билээ. Энэ боломж манай улсад маш ашигтай. Тэдний хувьд хугацаа, хурд маш чухал, тиймдээ үнэтэй ч энэ замыг сонгож байгаа. Харин манай төмөр зам 30 жилийн настай 2M62 хуучин зүтгүүрүүдтэй, зам төмрийн бэхэлгээ муу, суларч хуучирсан. Эдгээр хуучин зүтгүүр өөрийн жин ихтэй дээр түлш их хэрэглэдэг учир, цуваандаа 40-50 вагон татаж байж ашигтай байх боломжтой. Хуучирсан зүйлээр мөнгө олоод ашигтай ажиллана гээд байх утгагүй, бидэнд зайлшгүй техникийн шинэлэл хэрэгтэй. Үүний тулд бид хөнгөн чанарын хурд сайтай орчин үеийн шинэ зүтгүүртэй болох шаардлага бидэнд зайлшгүй тулгарч байгаа. Манай одоогийн зам төмөр үнэндээ сайн чанарын ган, харин үүнийг техникийн шинэ дэвшилтэйгээр уулзваруудыг гагнаж, сайн бөхөлж өгөх хэрэгтэй, ингэснээр одоогийхоос 2 дахин илүү буюу цагт 120 км илүү хурдтайгаар аялаж чадах бөгөөд техникийн үзүүлэлтээр бусад орны жишигт хүрч, хамгийн чухал нь ачаа эргэлт, зорчигч тээвэрлэлт нэмэгдэж, зарлага бага болж, төмөр зам маань алдагдалгүй ажиллах боломжтой гэж үздэг. Суудлын галт тэргийг ч мөн бага оврын түргэн галт тэргээр солих шаардлагатай. Одоо бид 4 цагт туулах замыг 8 цагт туулж байна, үүнээс үүдэн зорчигчидоо алдаж, алдагдалтай байгааг төмөр замын удирдлагууд ярьж байдаг (харьцуулалт: Тємєр замд хямралыг давах ямар ч тооцоо, тєлєвлєгєє алга). Энэ техникийн дэвшилт нь манай орны одоогийн нөхцөлд тохирох бөгөөд байгаа юмаа чанаржуулаж, богино хугацаанд алдагдалыг багасгаж, ашигтай ажиллах боломжтой.
Улаанбаатарт учраад байгаа одоогийн олон хүндрэлтэй асуудлууд болох утаа, хот төлөвлөлт, дулаан цахилгаан, усны хангамж, хог энэ бүхнийг шийдвэрлэхэд энэ чиглэлээр боловсорсон сайн залуус тухайн салбар бүрт хэрэгтэй. Германы болон Европын хотууд аж үйлдвэрлэлтийн үед хэрхэн утаагүй болгосон, хот руу нүүсэн нүүдлийг яаж саармагжуулсаныг (Dezentralisierung болон Suburbanisierung) бид мэдэж байгаа, яагаад гэвэл бид энд амьдарч энэ талаар судалсан. Зөвхөн сурсанаас гадна, сургалтын болон хувийн шугамаар Европын улс хотуудаар явах, төслийн ажлын үед энэ бүхнийг хэрхэн шийдвэрлэсэн талаар сонирхож үзэж, манайд хийх боломжийн талаар бодож явдаг.
Олон Монгол оюутан залуус Mercedes Benz, BOSCH, Porsche, STIHL, Siemens гээд Герман улсыг дэлхийд алдартай болгосон эдгээр үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд гар бие оролцоод явж байна. Энэ нь биднийг ажлын цаг барихаас эхлэн ажлаа нягт алдаагүй хийх, германчуудын тавих шаардлагыг бүрэн гүйцэтгэсэн чадвартай болгосон.
Би бодохдоо төрд маань бидний сурсан зүйл хэрэгтэй, нэг хүн ч эртхэн очиж улсдаа тэр мэдлэг боловсролоо зориулаасай гэж бодох юм. Бид цөөхүүлээ, сайн мэргэжилтэнүүдээ харьд алдаад байж болмооргүй санагдаж байна.
Дэлхийн олон оронд амьдарч байгаа Монголоо гэсэн залуус өөр хоорондоо нэгдэн эх орондоо очин өөрсдийн мэдсэн сурсанаараа улсынхаа хөгжилд хувь нэмэр оруулах хэрэгтэй. Тухайн салбар бүрт чадварлаг сайн мэргэжилтэнүүд ажиллавал тэд салбар бүртээ шинэчлэлт хийж улмаар олон улсын жишигт хүргэж чадна. Ингэснээрээ төрийн ажлыг шудрага цэгцтэй хийж, түмэн олондоо хэрэгтэй зүйл ихийг бүтээж чадна.
Энэ жилдээ биш юм гэхэд ирэх жилээс нутаг буцахаа төлөвлөөрэй залуусаа. Төрийн төлөө огтоно яана,, гэдэг үг манжийн үед гарч ирсэн ядарсан хүний үг шүү, их удвал эргээд энэ үг гарахгүй гэхгүй, бид шинэ Монголын залуус.
Тиймээ төрийн цалин сарын цайндаа хүрэхгүй дуусах байх, тэглээ гээд няцах хэрэггүй шүү андаа. Өөдөөс чинь хичнээн үзээд ч дийлэхгүй хүчтэй тулгарч мэднэ, тэр үед хамтдаа байна шүү залуус минь.
Харьд сайхан ажил хийж сайн нэртэй явж чадна, үүнд эцэг эх минь баярлана. Харин эх орныхоо хөгжилд мэдлэг оюунаа зориулбал эцэг эх, эх орон минь эргээд үлдэх үр хүүхэд минь бахархах болно.

Dienstag, 13. Januar 2009

Миний Монгол

Хэдэн жилийн өмнө сургалтын шугамаар олон орны оюутнууд цугласан нэгэн семинарт оролцож билээ. Түүнд тавигдаж байсан олон сэдвүүдийн нэг нь “Эх орон гэж юу вэ?” гэсэн асуулт байсан. Хүн бүр л янз бүрээр хэлж, харин нэгэн Вьетнам залуу, хүн аль улсад өсөж бойжиж, ирээдүйд тэр улсдаа ажиллаж амьдарч байна, тэр бол эх орон гэж хэлэхэд бид бүгд үүнийг хүлээн зөвшөөрсөн юм. Эх орон гэдэг хүн бүрийн сэтгэлд өргөн утгаар байдаг байх. Миний хувьд Монгол улсад төрж Монгол гэсэн нэрийн дор явж, Монгол улсынхаа төлөө ажиллаж амьдрах тул, Монгол миний эх орон. Үүнд эх орноосоо хол харийн нутагт давчдахийг мэдэрсэн хүн эх орон гэдгийн үнэ цэнийг илүү их мэдрэх байх даа. Эх орноосоо гарч Герман улсад сурахаар ирснээс хойш 7 жил 6 сар өнгөрчээ. Энэ бол багагүй хугацаа, энэ хооронд би их зүйл үзэж, сурч, мэдэж авлаа. Их зохиолч Д. Нацагдорж Герман оронд ирэхдээ “...хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газар хүний хүү эрдэм сурахаар одов...” хэмээн бичсэн байдаг. Ирсэн зорилгодоо хүрлээ, одоо нутаг буцах болжээ. Эх орон маань энэ хугацаанд бас багагүй өөрчлөгдөж, сүүлийн хоёр жил дараалан нутаг буцлаа, хэвлэл мэдээлэлийн хэрэгслээр эх орныхоо талаар их л үзэж, сонсож уншиж байна. Бага байхдаа эцэг эхийн авчирдаг Үнэн сониноос Монгол харийханий нүдээр гээд гадныхан бидний тухай таагүй бичсэнийг уншаад тэр үедээ багагүй л үндэсэрхэг үзэл гаргадаг байж. Эсвэл харьд зорчсон минь гэсэн манайхан гадагшаа гарсан тэмдэглэлээ бичсэнээс харийн улсад уух усаа худалдаж авдаг, амьсгалах агаар нь бохирдож маск зүйдэг гэснийг уншаад гайхахаас илүүтэйгээр жигшдэг байсан. Одоо харин би өөрөө харьд суугаа Монгол хүний нүдээр эх орныхоо талаар бичиж сууна. Үнэнийг хэлэхэд, Монгол орноо бахдан дуулам сайханаар бичмээр байна, харин байгаа байдлаас төрсөн сэтгэгдэлээ нуулгуй бичихээр шийдлээ. Одоо бид, миний хүүхэд ахуйдаа уншиж байсан шиг, өөр хоорондоо муулалдаж, уух усаа худалдан авч, амьсгалах агаар нь бохирдоод, ер нь таагүй мэдээ их сонсогдох болж, хэдэн залуучууд нь гадагшаа гарч, охид бүсгүйчүүд нь хэдэн бор цааснаас хувцсаа тайлдаг болж. Үлдэж буй нь гадныханд (Германчуудад) Монголын эдийн засаг цус ойртоод, төр нь авилгалд автсан гэж хэлүүлж байх юм. Эцэг өвгөдөөс үлдээсэн эх нутагт минь Хятад, Солонгосоос эхлээд харийхан цуглаж, тунгалаг Туул голыг маань хордуулж, уудам сайхан хөндийг нь сэглэж, сүүлдээ бүхэл бүтэн сум нь хүн малтайгаа хордохын чинээ санасангүй. Нутаг нэгтэн нараа та бүхэн ...Миний нутгийн дөрвөн зүг найман зовхисоос бурхан гуйсан ч бүү өг,,, хэмээх эцэг өвгөдийн үгээ мартаа юу?
Баяраар баярлах биш, баахан архи ууж түүндээ хордон үхэж гашуудах болж, ард түмнийхээ өмнө төрийн түшээд нь өөр хоорондоо шөргөөцөлдөж, төрийн танхимд танхай балмад үгээ биелүүгээ чулуудан суудаг болж, эцэс сүүлд нь улсынхаа эрх чөлөөний төлөө, харийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг тэмцэж явсан домогт Сүхбаатарын талбай дээрээ нэгнээ буудах чинээ бодсонгүй. Монгол хүн харийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг буу шагайж явсан болохоос биш, биенээ буудаж яваагүй шүү дээ. Их жанжны талбай дээр буутай цэрэг юунд зогсоно вэ? Үүнийг харьд суугаа бид сонсоод өнгөрч чадашгүй нь. Бутархай Монголыг эцэг минь нэгтгэж, эв эеээ сахихийг эх маань зааж сургасан шүү дээ. Ээжийн хэлсэн эв эеийн үгээ мартлаа гэж үү? Зориг агсаны хүссэн шиг нэг ширээнд өөдөөсөө харан байж ярилцах ардчилалыг бүрмөсөн хаяжээ. 1990 он, С. Зориг нарийн ардчилсан үзэлтэй гэх залуус Ж. Батмөнх гуай тэргүүтэй Төв Хорооны нөхөдтэй уулзан ярилцаж байснийг телевизээр харж суусан минь одоо ч тодхон. Тэр бол ардчилал байсан.
Дэлхий даяараа Хятад хүнс, тоглоом, бараанаас татгалзаад байхад бид тэндээс аваад хордоод байх ёстой юм уу? Хятад улсад 20 сая гаран ажилгүйчүүд байхад, Монголчууд тийшээ очиж ажилана гээд хууртагдаад байх уу? Арай л биш юм аа. Бид чинь цөөхүүлээ шүү дээ, 20 сая байсан бол бас яахав гэхсэн.
Гудамжаар явахад, уурлаж бухимдсан жолооч нар сигнал хангинуулж, элдэвээр хараан бухимдах, ууж согтуурсан нэг нь хаа дайралдсан газраа тэрийн хэвтэх юм, гуйлга гуйсан хүүхдүүд, гудамжинд юм зарах хөгшид ... үүнд эмзэглэсэн эрхэм эргэлзсэнээр хэлэх, ингээд бид эх нутагтаа эзэн хүний ёсоор амьдарч чадахаа байлаа гэж үү? Уцаарлаж бухимдсан иргэдээ Амбий Бооёо хоёрынхон нэг орой ч болсон ингээлгэх нь сайхан юм даа.
Ард түмэн маань ядарчээ, аргагүй шүү дээ, аль 18 жилийн өмнөөс бүсээ чангал гээд хэлсэн одоо хүртэл чангалаад бай л гэх юм. Тэгж хэлсэн улс нь өөрсдөө бүсэндээ багтахаа байтлаа цүдийсэн сууна. Харлаж үрчлээндээ дарагдсан хэдэн хөгшид минь, бидний төлөө долоо хоногийн 6 өдөрт нь ажиллаж байсан даа, түүний шанд өнөөх цүдийсэн нөхөд нь өөрсдийн нэг оройн хоолний мөнгөөр бүтэн сар амьдар гээд тулгачих юм. Үнэндээ үр хүүхэд нь гадаадаас хэдэн төгрөг илүүчилдэгүй бол, тэд маань яаж шуухан амьдарж, цагаан сараа элбэг дэлбэгээр өнгөрүүлж чадахсан билээ.
Уул нь 18 жил бол их хугацаа, ийм хугацаанд бусад улс их юм амжуулсан байх юм. Тэр хүсээд байгаа ардчилал, үйлдвэрлэл, хөгжил сайхан амьдрал гээд. Бид харин чадсангүй, үнэндээ юу ч хийж чадсангүй, олж авсан ардчилалаа ч алдаж байна. Магадгүй зарим нэгэн ингэж хэлэхэд гайхаж магад, эсвэл бид хөгжиж байгаа шүү дээ, манай улсын валютын нөөц жилээс жилд өслөө гэх байх. Тиймээ дэлгүүр лангуу нь бараа таваар элбэг дэлбэг, сайхан шинэ утас барьсан хумүүс, шинэ ганган машинууд гудамжаар хөлхөлдөөд, шинэ шилэн байшингууд энэ хөгжил гэж үү? Хэдэн наймаачин бизнесмэн нар л ажлаа хийж байна. Тэдний хаа нэгтэйгээс авчирсан бараа, хотын төвд бариулсан хэдэн эрээвэр байшингууд, гадаадад ажилаж байгаа хэдийн мөнгөөр нь хятадуудын барьж байгаа хэдэн орон сууцыг хөгжил гэхгүй. Хөдөө бол хэдэн хөшөө нэмэгдэж баригдсан, хүмүүсийн амьдрал яг л хэвэндээ. Тэр валютын нөөц нь зэс алтнаасаа олж байгаа мөнгө шүү дээ. Улсын маань ерөнхийлөгч нэгэнтээ улсын хөгжил гэдгийг тодорхойлохдоо дэлхийд гарч байгаа шинэ техник технологийг улсдаа хэрхэн нэвтрүүлж байгаагаар дүгнэн хэлсэн байсан. Манай ганц төмөр зам маань 30-аад жилийн настай зүтгүүр вагонтой, 4 цаг явах газар, хоёр дахин их хугацаа зарцуулж, гудамж замаар 10-20 жил болсон автобусууд нь 20 жилийн өмнөх билет таслагчтайгаа явах юм, энэ хөгжил гэж үү? Саяхан телевизээр өдөрт 8 буудал газрын замыг 30 жил шүүрдсэн гэх хөгшин гарч байх юм. Өөрсдөө саяхан үйлдвэрлэгдсэн шинэ Land Cruiser аваад унадаг хэрнээ замаа шүүрдчихдэг, цасаа хусдаг, давсаа цацдаг машинаа авахгүй л юм. Уул нь адилхан татвар төлөгчдийн мөнгө. Ингээд дүгнэхээр улсын хөгжлийн гол тулгуур болсон дэд бүтэц, тээвэр нь аль 20 жилийн өмнөх хэмжээндээ байна, улсын ерөнхийлөгчийн хэлсэнээр, мөн бидний харж байгаагаар эдгээр салбарт техник технологийн шинэчлэлт хийгдээгүй, арваад жилийн өмнө автобусны буудал дээрээс 4 зам, Бөмбөгөр 100-р явлаа гэж зарлах, яг тэнд тамхи чихэр зардаг байсан хөгшид одоо ч байгаа болохоор улс хөгжөөгүй байна гэж байгаа юм шүү. Улс орны хөгжлийг лангуун дахь бараа таваар, гоё сайхан машинаар тодорхойлохгүй гэдэгт хүн бүр санал нэгдэх биз ээ. Жил бүр хэдэн мянгаараа залуус гадагшаа гарах юм. Харьд одсон бүсгүйчүүд нь харийн хүнтэй сууж, харчуул нь хар ажилд нугчуулах. Хэзээ буцах вэ? гэхэд, буцах болоогүй, улс хөгжсөний дараа гэх, ингээд байвал улс гүрэнд маань хэн үлдэх вэ?
Залуусаа эх ороноосоо бүү дайжаач, тэр төрд үгүйлэгдээд байгаа тогтвортой бодлого, төрийн менежмент, тэр техник технологийн шинэчлэлт та бид л хийх, авч очих ёстой шүү дээ. Тэр бидний хүсээд байгаа сайн сайхан амьдрал, хөгжил зүгээр ирэхгүй, бид бүхний идэвх оролцоо, дэмжлэг туслалцаа эх оронд минь хэрэгтэй. Эх болсон Монгол орон луугаа буцаж эзэн хүний ёсоор амьдрах болсон шүү. Монголчууд бид хамтдаа байвал улс орон минь хөгжих л болно.
Сүх жанжны үгийг хүүхэд байхдаа цээжилж байснаа би мартаагүй.
Бидний улс эв санаа нэгдэн нийт нэгэн хүчээр зориглон хөдөлвөөс мэдэхгүй чадахгүй хэмээх зүйл огт үгүй болж, цэнгэлийн манлайд хүрэхийг дан ганц бидний сэтгэлийн чин зориг мэднэ.

Dienstag, 16. Dezember 2008

Улаанбаатар хотын төв замууд дахь хөдөлгөөний байдал, түүнийг сайжруулах саналууд

Улаанбаатар хотын төв замууд дахь хөдөлгөөний байдлын судалгаа, түүнд дүн шинжилгээ хийсэнээс хойш нилээдгүй хугацаа өнгөрлөө, нэг талаас ажлийнхаа үр дүнг бас тайлагнах ёстой байх. Энэ хооронд олон хүмүүс надад: Манай гудамж зам нарийдаад байгаа юм уу? Хангалтай өргөн юм бол яагаад түгжрээд байгаа юм? тэгээд яаж Улаанбаатарын замыг түгжээгүй болгох вэ? гэх мэтээр маш олон асуултууд тавьдаг. Энэ бүхэнд хариулт өгөхийн тулд үндэслэлтэй тооцоотой байх нь зүйн хэрэг. Тиймээс замын хөдөлгөөний одоогийн байдал болон түүнийг сайжруулаж болох саналаа тоймлож, ойлгомжтой байлгахын тулд мэргэжилийн бус үгээр бичихийг хичээлээ.
Хөдөлгөөний аюулгүй байдал нь хөдөлгөөнд оролцогчидийн хамгийн чухал зүйл бөгөөд тухайн бүс нутгийн авто тээврийн хэрэгсэлийн хөдөлгөөн хэрхэн явагдаж байгааг үнэлэх гол шалгуур юм. Энэ нь бүх төрлийн тээврийн хэрэгсэлийн болон явган зорчигчидийн хөдөлгөөнд оролцож байгаа аюулгуйн байдлын чанараар илэрхийлэгдэг. Одоогийн байдлаар хэдийгээр хотын төв хэсэг дэхь хөдөлгөөний хурд бага боловч өдөр бүр осол эндэгдэл гарсаар байнa. Энэ нь нэг талаас хөдөлгөөнд оролцогчидийн хариуцлагагүйн байдлаас шалтгаалаж, согтуугаар болон хурд хэтрүүлэн тээврийн хэрэгсэл жолоодох нөгөө талаас явган зорчигч зам хөндлөн аюулгүй гарах боломж багатайгаас шалтгаалдаг. Бас нэгэн том асуудал бол тээврийн хэрэгсэлийн техникийн үзүүлэлтэнд тавих, хөдөлгөөнд оролцох эрх зүйн нэгдсэн шаардлага болон зөвшөөрөл улсын хэмжээнд байдагүйтэй холбоотой. Энд нэгэн жишээ татая, • 2008.11.20 • Өнөөдрийн Монгол сонин дээр нэгэн сэтгүүлч шөнийн цагаар гарсан хоёр осолийн талаар бичээд, гэрлийн стандартийн тухай замын цагдаагаас хүртэл асууж, харамсалтай нь мэдэх хүн алга. Тэгвэл асуудалийн учир, Япон, Хонг Конг-с оруулаж ирж байгаа тээврийн хэрэгсэл (ТХ) нь (жолооний хүрд нь баруун талдаа) тухайн улсын хөдөлгөөнд (зүүн гарын хөдөлгөөнд) оролцоход буюу өөрөөр хэлбэл ойрын гэрлийн тусгал нь зүүн гарын талбайг илүү гэрэлтүүлэхэд зориулаж үйлдвэрлэгдсэн байдаг. Энэ нь манай нөхцөлд шөнийн хөдөлгөөний үед эсрэг чиглэлээс ирж яваа ТX-н жолоочийг ихээр гялбуулдаг учир хөдөлгөөний аюулгүй байдалд их нөлөөлөж осол гарах шалтгаан болдог. Бусад орны нөхцөлд ийм ТX-н ойрын гэрлийн зүүн ойлтыг нь хааж хөдөлгөөнд оролцдог (Жишээлбэл Англичууд өөрсдийн машинтайгаа Германд орж ирэхдээ). Ойрын гэрлийн тусгалын хэмжээг доорх зурагаас харьцуулна уу.

Зураг 1.1 Зүүн жолооны хүрдтэй автомашин


Зураг 1.2 Баруун жолооны хүрдтэй автомашин Эх сурвалж: www.hella.com
Нийтийн ТX болон автомашинуудийн хөдөлгөөний явц нь одоогийн байдлаар, хотын төвийн гол замууд дээр ихэвчлэн өдрийн цагаар „Stop and go“ хэмжээнд явагдаж байгаа нь зорчигч тээвэрлэлтийн болон дамжин суух боломж мөн автомашиний аялалын чанарийн (хөдөлгөөний дундаж хурд, аялалын цаг болон явц гэх мэт) үзүүлэлтүүд хангалтгүй төвшинд байгааг харуулаж байна. Үүнтэй адил явган зорчигчийн зам хөндлөн гаралт нь аюулгуйн баталгаагүй, гэрлэн дохио дээр удаан хүлээлт, тойрог уулзваруудын зам хөндлөн гаралт нэлээд тойруу байдаг, явган зорчигчийн замын чанар гэх зүйлүүдээс шалтгаалан явган хүн хөдөлгөөнд аюулгуй, тухтай оролцох чанар доогуур хэмжээнд байна.
Хэдийгээр гудамж замд нийтийн хэрэглээний ташуу хэлбэрийн авто зогсоолууд байгаа ч, эдийн засгийн болон хөдөлгөөний талаасаа ч хангалтгүй хэмжээнд ашиглагдаж байна. Одоог хүртэл Улаанбаатар хотын гудамж замд хичнээн хэмжээний автомашиний зогсоол байгаа талаар тодорхой тоо байхгүй байдаг. Мөн нийтийн TX-ийн зорчигчдийн наад захын шаардлага болох тохьтой хүлээх боломж, цагийн хувиарь, ирэх цагийн заалт гэх мэтээр автобусний буудлууд тохижуулагдаагүй байна.
Хүний тухтай амьдрах ахуйн чанарийн нэгэн шалгуур болох дуу чимээ, агаарын бохирдолыг хэмжих суурин Станц хотын төв зам дагуух гудамжинд байдагүйгээс энэ байдал ямар төвшинд байгааг мэдэх боломжгүй юм. Үүнээс үүдэн дугуйн болон тоормослох үед гарч байгаа элэгдэлийн нарийн тоосжилт, автомашиний утаан бохирдол, түүний дуу чимээг нарийн тодорхойлох боломжгүй байдаг. Хoтын төв зам дагуу агаарын бохирдол, дуу чимээ ихтэй байгааг энгийн хүн ч өдрийн туршид хэрэглэгдэх Сигнал болон автомашины утаанаас мэдэрдэг.
Улаанбаатар хотын төвийн замын сүлжээ нь үндсэндээ барилга хот байгуулалт болон хөдөлгөөний талаар ч хангалтай сайн хэмжээнд зохион байгуулагдаж баригдсан боловч одоогийн ашиглалтын байдал нь хангалтгүй хэмжээнд байгаа юм. Үүнийг замын хөдөлгөөний одоогийн байдал харуулж байна. Түүнчлэн хөдөлгөөний чиглэл, газрын нэрийг заасан хэвтээ болон босоо тэмдэг тэмдэглэлээ хангалтгүйн дээр, түүнээс олон, том хэмжээний Реклам сурталчилгааны самбарууд их байдаг нь хөдөлгөөний болон хот тохьжилтийн талаас шаардлагад нийцэхгүй байгаа.
Төв замын дагуух ногоожуулах, моджуулах боломжын газар байдаг ч, үүний ашиглалт моджуулалт нь хангалттай бус байдгаас хотын агаар зуны улиралд улам л хуурай халуун, тоосжилт ихтэй болоход ихээр нөлөөлж байна.
Улаанбаатар хотын төв замууд дахь хөдөлгөөн:
Хэвлэл мэдээлэлийн хэрэгсэлээр Улаанбаатарын автомашинууд багталцахаа байлаа, замууд нь нарийн тул ачаалалаа дийлэхээ болилоо гэсэн мэдээлэл тогтмол яригдаж бичигдэж байдаг. Олон тайлбар үгнээс нэг удаа харах нь зүгээр гэх үүднээс 2008-09-01 өдрийн Цагийн хүрд болон Еаgle ТВ-н мэдээнээс багахан хэсэг оруулсанийг доорх бичлэгээс үзнэ үү.


Автомашины улсын үзлэг тооллогоор 2008 оны 9 сарын 3 ний байдлаар Улаанбаатар хотын хэмжээнд нийт 105439 тээврийн хэрэгсэл хамрагдсанаас, суудлийн автомашин 73708, ачааний автомашин 21849, автобус 8126 мөн тусгай зориулалтийн 1756 ширхэг ТХ байна1.
Бидний хийсэн хөдөлгөөний тооллого, судалгаанаас үзэхэд Улаанбаатар хотын замууд дээр хөдөлгөөн тийм ч их биш байгаа юм. Хот маань Туул голоо даган баруунаас зуун тийш сунан байршилсан байдаг бөгөөд үндсэндээ хөдлөн 3 гол төв замаар холбогддог. Одоо эдгээр зам дахь ТХ-ийн хөдөлгөөн хэр байдаг талаар танилцая.
Бидний сайн мэдэх нэрлэн сурсан 100 Айлийн буюу хойд хөндлөн зам дээр: Баянбүрдын тойрогоос 100 айлийн чиглэлд ТX-ийн хоногийн дундаж хөдөлгөөн ажлийн өдөрөөр (XДXа) 20128 ТX/24ц байна. Яг энэ зам дээр эсрэг чиглэлд буюу 100 айлаас Баянбүрдын чиглэлд 17341 ТX/24ц байна2. Ийм нэг чиглэлдээ 3 эгнээтэй хотын замын ачаалал нь чиглэлдээ хоногийн дундаж ТX ажлийн өдөрөөр 40000 ТX/24ц өнгөрүүлэх чадвартай байдагийг германий гудамж замын хөдөлгөөний судалгааний төвөөс тооцоолон гаргажээ3.
Улаанбаатар хотын маань хамгийн гол төв гудамж, энх тайвны өргөн чөлөөnий зам дээр Төв шуудангийн орчим хоногийн дундаж хөдөлгөөн 53015 ТX/24ц байна. Ийм 6 эгнээтэй замын хоногийн дундаж ачаалал ажлийн өдөрөөр 80000 ТX/24 цагт байдаг юм.
Тэгвэл доод хөндлөн буюу Нарны замын буюу Тээвэрчидийн гудамжны Барс орчимд XДXа 27379 ТX/24ц. Энэ зам нь голоороо тусгаарлагдсан чиглэлдээ 2 эгнээ бүхий 4 урсгалтай зам юм, ийм зам дээрх ачаалал нь хоногт дундажаар 40000 ТX ажлийн өдөрөөр нэвтрүүлэх чадвартай байдаг.
Дээрээс харахад хотын автомашиний тoo тийм ч их биш байгаа, мөн зам маань боломжын хэмжээний чадавхтай байгаа бөгөөд автомашиний тооноос болон замын ачаалал даах чадвараас үүдэн түгжрэл болоогүй гэж үзэж болно. Хотын гол төв гудамж Цэцэг төв, Төв шуудангийн орчим дахь хөдөлгөөн бусадаас их байгаа нь үүнд хөдөлгөөний зөв зохион байгуулалт, management хэрэгтэй. Тэгвэл юунаас үүдэн түгжрэл гарч байна вэ? гэсэн асуулт хүн бүр тавьдаг. Мэдээж хэрэг бусад нөлөөлөлийг нэг бүрчлэн тоочвол, нийтлэл маань нэлээд хэдэн хуудас болох бөгөөд, шинжлэх ухааны ажил мэт болоод явна. Тэгэхээр ерөнхий агуулгын талаар тоймлоё. Одоогийн хотын хөдөлгөөнд ТX-н хөдөлгөөнийг удирдах мэргэжилийн байгуулага болон хөдөлгөөнийг хөгжүүлэх хэтийн бодлого үгүйлэгдэж, хөдөлгөөн удирдлагагүй болж, хотын хөдөлгөөний байгуулага бусад байгуулагуудын хоорондын ажлын нарийн холбоо муу байгаа зэрэгээс үүдэн гудамж зам болон нийтийн тээврийн ашиглалт харьцангуй доогуур төвшинд очиж, мөн хөдөлгөөнд оролцогчидийн хувийн чадвар гэх зэрэг үндсэн зүйлүүд түгжрэлд нөлөөлөж байна.
Тэгвэл бидний мэдэх Европын орнуудад ТX хөдөлгөөн ямархуу байдаг вэ? тухайлбал Герман улсад нийт 49,3 сая гаран автомашин байдаг4, газар зүйн хувьд Европын төвд байдагаас зүүн Европоос баруун луу, хойноос урагшаа дамжин өнгөрөх автомашины тээвэр маш их байдаг. Хотууд нь хуучинийх бөгөөд, гудамж зам тийм ч өргөн бус байдаг. Гэсэн ч тэнд бөөгнөрөөд, сигналдаад эсвэл машин тавих зогсоолгүй гэх үзэгдэл байдагүй. Европын нилээд хуучиний хот болох Голланд-н Амстердамм хот гэхэд мөн л нарийн гудамжуудтай, жуулчид их болоод хөдөлгөөн маш их, гэсэн ч тэнд хөдөлгөөн зогсолтгүй урсаж, машин тавих зай байж л байдаг.
Одоо бидний автобусанд Билет таслаад байгаа нь 1980-иад оны үе, уулзвар дээр замын цагдаа зогсоод байгаа нь аль гэрлэн дохио гэж байхаас өмнөх үеийн байдал. Одоогийн хүн амын өсөлтийн хамт автомашины өсөлт нэмэгдэж, нэг үгээр хэлбэл тээврийн хөдөлгөөнийг урьдын аргаар зохицуулахад боломжгүй байдалд хүрсэн байна. Тэгвэл одоогийн байдалыг сайжруулахын тулд бид яаж ажиллаж, ямар арга хэмжээг авбал зохистой вэ? Энэ талаар бичвэл мэдээж их, үүнийг хэсэглэн тоймолвooс: Улаанбаатарын хэмжээнд одоогooр хөдөлгөөнийг удирдах мэргэжилийн байгуулага байхгүй байдаг. Тиймээс хөдөлгөөнийг мэргэжлийн үүднээс зохион байгуулах, удирдах үндсэн үүрэг бүхий хөдөлгөөн удирдах төвийг байгуулах шаардлагтай. Энэхүү байгуулага нь тухайн үеийн зам тээврийн хөдөлгөөний байдалийг мэдрэх, мэдээлэл дамжуулах бүхий төхөөрөмж, мэдээлэлийн автомат удирлагагийн систем, автоматжуулсан гэрлэн дохио гэх зэрэг хөдөлгөөнийг удирдахад шаардагдах техникээр тоноглогдсон байх хэрэгтэй, үүн дээрээ түшиглэн хөдөлгөөний зогсолтгүй урсгалийг бий болгох, тээврийн хэрэгсэлийн хөдөлгөөний хэтийн төлөв, хөдөлгөөний Management, хотын – Логистик гээд үндсэн ажилуудыг гүйцэтгэн ажилах ёстой юм. Хөдөлгөөн удирдах байгуулага нь бусад замын хөдөлгөөнтэй хамааралтай алба байгуулагууд болон хувь хүмүүстэй харилцан нарийн уяалдаатай ажилах хэрэгтэй. Тухайлбал нийтийн тээврийн үйлчилгээг боловсронгуй болгох, ашиглалтийг сайжруулах, унадаг дугуйн хэрэглэлээг нэмэгдүүлэх, байгаль орчинд ээлтэй талаас гэх зэрэг бусад олон талийн арга хэмжээг авах шаардлагатай. Түүнчлэн манайд замын хөдөлгөөнд оролцогчдод болон тэдний хэрэглээнд шууд болон шууд бус хамааралтай байгууламжийг барих стандарт хууль зүйн үндсэн журамуудыг даруй гаргах хэрэгтэй. Энд жишээлбэл, манай Автобусны буудлууд үндсэндээ хоёр ТҮЦ, түүнийг холбосон саравч л байдаг. Харин зорчигчдод шаардлагатай мэдээлэл, аятай тухтай хүлээх боломж гээд наад захийн хэрэглээ болох бусад зүйл орхигдсон байдаг. Энэ мэтчилэн олон талын арга хэмжээг салбар бүртээ авч хэрэгжүүлбэл одоо Улаанбаатар хотын төвийн хөдөлгөөнд, хот байгуулалт болон байгаль орчин учраад байгаа олон хүнд асуудалуудийг шийдвэрлэх боломжтой бөгөөд жил бүр улсаас замын төсөвт гаргадаг зардалыг зөв зүйлд үр дүнтэй ашиглаж цаашлаад ирээдүйн 10-15 жилийн хөдөлгөөний хөгжилийн цэгц бодлогогыг боловсруулж, үүсэж болох бэрхшээлийг урьдчилан харж зайлсхийж чадах болно.

Эх сурвалж:
1 http://www.transdep.mn/index.php?option=statistic
2 Ochir-Erdene Demberel, Хотын хөдөлгөөний нарийвчилсан тооцоо
3 FGSV: Handbuch für die Bemessung von Straßenverkehrsanlagen HBS Ausgabe 2001 S.2-15

4http://www.kba.de/cln_005/nn_124832/DE/Presse/PressemitteilungenStatistiken/Fahrzeugbestand/fahrzeugbestand__node.html?__nnn=true

Montag, 10. November 2008

Diplom Wirtschaftsingenieur (FH)

Hallo liebe Mongolen und Mongolei Freunde,
seit Mai, als ich mit meiner Arbeit angefangen habe sind nun 6 Monate vergangen. Wir, die Mongolen, sagen "beginnt die Arbeit, muss man sie beenden", ja ich habe meine Diplomarbeit erfolgreich abgeschloßen. Ich möchte mich bei Euch für Eure vielseitige Unterstützung, für eure Ideen und den Meinungenaustausch bedanken. Insbesondere, Großen Dank für die Zusammenarbeit Michael Steffens (Leisnig), Jens Geu (Krumbach) und Studenten von Mechanik Ingenieur Universität (Mongolei) der Fachrichtung Straßenfahrzeugtechnik.
Am 07.11.08 hatten wir unsere feierlichen Diplomübergabe. Die Fachhochschule Erfurt verlieh mir aufgrund der bestandenen Diplomprüfung den Akademischen Grad "Diplom Wirtschaftsingenieur (FH)". Ich habe mein Diplom mit Noten 1,3 verteitigt und insgesamt auf das Diplom eine 1,9 bekommen.
Zur Verbesserung der derzeitigen Verkehrssituation und Realisierung der Arbeit "Verbesserungsmöglichkeiten der Verkehrssituation im Hauptstraßennetz der Stadt Ulaanbaatar" werde ich meine Muhe geben. Dafür braucht man nicht nur ausgebildete Leuten sondern auch die Unterstützung einfacher Verkehrsteilnehmer und Sie.

Mittwoch, 23. Juli 2008

Хотын маань захаас,,

Миний ажлийн талаар сонирхож, надтай санал бодолоо хуваалцаж, дэмжэж байсанд та бүхэнд баярлалаа. Энэ блог 2008.05.01 нд нийтэд дэлгэгдээд ердөө 7 хоноход 100 гаруй удаа орж vзсэн байгаа юм. Миний хувьд өндөр үзүүлэлт. Тухайн vед герман хэл дээр бичсэн болоод бидний адил Германд сурч ажиллаж, амьдарч байгаа оюутан залуус хандаж үзжээ. Нөгөө талаар сургуулийн мэргэжил нэгт найз нөхөд маань үзэж мэргэжилийн үүднээс санал бодолоо хэлэх нь чухал гэж үзсэн юм.
Одоогоор судалгааны ажил маань дуусаж, нарийвчлан дүгнэж боловсруулах ажил явагдаж байгаа. Цаашид ажлийнхаа явц, үр дүнгийн талаар танилцуулах болно.
Энэ удаа хөдөлгөөний ажиглалтын явцад авсан гэхдээ хөдөлгөөний бус зурагнуудаас толилуулая.


Манай зам боломжийн өргөн дөө,,,

Дэндүү их реклам сурталчилгааны самбар жолоочын анхааралыг сарниулах аюултай.

Anstatt unnützliche überdimensionale Werbung braucht mehr grüne Lage, Bäume und Pflanzen entlang die Straßen, welche dadurch die Verkehrsimmissionen (Lärm, Luftverunreinigungen und Erschütterungen) vermindern werden.


Уул нь явган зорчигчийн гарц, өмнө маань манаачын гэр бас шон байдаг,,,


Ганц байгаа нүхэн гарц маань гэрэлгүй харанхуй хогтой байлаа.

Автобусний буудал нэг иймэрхүү байдаг,,, Es gibt keine Bushaltestelle, die mindest Anforderungen erfühlen können, Informationen Fahrplan, Ankuftzeit und Tarif auch Sitzmöglichkeit und Witterungschutz.

Хотын төвд ийм алхам хийх зохимжтой шийдэл байж чадахгуй л байх, үүнээс илүү боловсронгуй арга бий дээ.


Арай л дэндэж байна, хаагуур явах болж байна даа?



Тайлбаргүй,,, хэлэх үг олдохгүй болохоор,

Сапоррогийн өмнө,,,


Их дэлгүүрийн өмнө бөөн шороо байсан бороо ороод жаал намдсан хойно.


Яг нэг өдөр дээрх зурагтай хамт авсан юм, сайхан ногоон зүлэг ургуулсан байна лээ.


Яавал илүү сайхан хотоо цэвэрхэн болгох вэ? Хөдөлгөөнд юу саад болж байна? Та бүхэн саналаа хуваалцана уу?